Kiedy roszczenie się przedawnia? Terminy, przykłady i ważne zmiany

Co naprawdę oznacza przedawnienie?

Przedawnieniu ulegają co do zasady roszczenia majątkowe. Po upływie terminu zobowiązanie nie znika automatycznie, ale dłużnik może uchylić się od jego zaspokojenia, podnosząc zarzut przedawnienia. Dobrowolna zapłata przedawnionego długu jest jednak skuteczna i co do zasady nie podlega zwrotowi tylko dlatego, że roszczenie było przedawnione.

Inaczej wygląda sytuacja, gdy roszczenie jest dochodzone przeciwko konsumentowi. Sąd bierze przedawnienie pod uwagę z urzędu. Jedynie wyjątkowo może nie uwzględnić jego upływu, jeżeli po rozważeniu interesów stron wymagają tego względy słuszności.

Najczęściej spotykane terminy

• 6 lat — ogólny termin, jeżeli przepis szczególny nie przewiduje innego;
• 3 lata — roszczenia związane z prowadzeniem działalności gospodarczej oraz świadczenia okresowe, takie jak czynsz, odsetki lub poszczególne raty alimentacyjne;
• 6 lat — roszczenie stwierdzone prawomocnym wyrokiem, nakazem zapłaty, ugodą sądową albo zatwierdzoną ugodą mediacyjną;
• 3 lata — przyszłe świadczenia okresowe wynikające z takiego orzeczenia, na przykład odsetki należne po wydaniu wyroku;
• terminy szczególne — dla wybranych umów i rodzajów odpowiedzialności przepisy mogą przewidywać okres krótszy albo dłuższy.

Nie należy ustalać terminu wyłącznie na podstawie nazwy dokumentu. Faktura, umowa, wezwanie do zapłaty czy potwierdzenie salda są dowodami, ale o terminie decydują przede wszystkim rodzaj roszczenia, strony stosunku prawnego, data wymagalności i przepisy szczególne.

Od kiedy i do kiedy liczy się przedawnienie?

Bieg terminu rozpoczyna się zasadniczo od dnia, w którym roszczenie stało się wymagalne — najczęściej od dnia następującego po terminie płatności. Jeżeli termin wynosi co najmniej dwa lata, jego koniec przypada co do zasady na ostatni dzień roku kalendarzowego.

Przerwanie a zawieszenie

Przerwanie powoduje, że po zakończeniu przeszkody termin biegnie od początku. Może je wywołać między innymi czynność przed sądem lub komornikiem podjęta bezpośrednio w celu dochodzenia albo egzekwowania roszczenia, a także uznanie roszczenia przez dłużnika.

Zawieszenie oznacza natomiast, że okres trwania określonej przeszkody nie jest wliczany do terminu. Dotyczy to między innymi roszczeń dziecka przeciwko rodzicowi podczas trwania władzy rodzicielskiej, mediacji oraz postępowania wywołanego zawezwaniem do próby ugodowej.

Przykłady oczywiste i mniej oczywiste

1. Niezapłacona faktura przedsiębiorcy — zwykle 3 lata

Jeżeli należność pozostaje w związku z działalnością gospodarczą wierzyciela, najczęściej obowiązuje trzyletni termin. Sama data wystawienia faktury nie zawsze rozpoczyna jego bieg — kluczowy jest termin wymagalności.

2. Czynsz najmu i odsetki — każda należność osobno

Czynsz i odsetki są świadczeniami okresowymi, dlatego co do zasady przedawniają się po trzech latach. Każda miesięczna należność ma własną datę wymagalności i własny bieg terminu.

3. Prywatna pożyczka — nie zawsze 3 lata

Jeżeli pożyczki udzieliła prywatna osoba poza działalnością gospodarczą, zastosowanie może mieć ogólny termin sześcioletni. Gdy pożyczkodawcą jest bank albo przedsiębiorca i roszczenie jest związane z jego działalnością, termin jest zazwyczaj trzyletni. Przy spłacie w ratach trzeba osobno ustalić wymagalność każdej raty oraz skutki ewentualnego wypowiedzenia umowy.

4. Wyrok zasądzający zapłatę — 6 lat, ale przyszłe odsetki 3 lata

Prawomocne orzeczenie zasadniczo daje sześcioletni termin. Nie oznacza to jednak, że wszystkie należności objęte wyrokiem mają ten sam okres: odsetki należne w przyszłości pozostają świadczeniem okresowym i przedawniają się po trzech latach.

5. Szkoda z wypadku — termin zależy od wiedzy poszkodowanego

Roszczenie odszkodowawcze z czynu niedozwolonego co do zasady przedawnia się po trzech latach od uzyskania wiedzy — albo chwili, w której przy zachowaniu należytej staranności można było ją uzyskać — o szkodzie i osobie odpowiedzialnej, nie później jednak niż po dziesięciu latach od zdarzenia. Jeżeli szkoda wynikła ze zbrodni lub występku, termin wynosi 20 lat. Dla szkód na osobie i roszczeń małoletnich obowiązują dodatkowe reguły ochronne.

6. Alimenty dziecka wobec rodzica — trzy lata, ale termin może nie biec

Poszczególne raty alimentacyjne przedawniają się co do zasady po trzech latach. Jednak przez czas trwania władzy rodzicielskiej bieg przedawnienia roszczeń dziecka przeciwko rodzicowi nie rozpoczyna się, a rozpoczęty ulega zawieszeniu.

7. Żądanie wydania nieruchomości — może się nie przedawniać

Nie wszystkie roszczenia majątkowe podlegają ogólnym terminom. Roszczenia właściciela o wydanie nieruchomości oraz o przywrócenie stanu zgodnego z prawem i zaniechanie naruszeń nie ulegają przedawnieniu. Nie wyklucza to jednak innych skutków upływu czasu, w szczególności zasiedzenia.

8. Dług zabezpieczony hipoteką — szczególna ochrona rzeczowa

Przedawnienie wierzytelności zabezpieczonej hipoteką co do zasady nie narusza prawa wierzyciela hipotecznego do zaspokojenia się z nieruchomości. Wyjątek dotyczy roszczeń o świadczenia uboczne. Dlatego przedawnienie odpowiedzialności osobistej dłużnika nie zawsze zamyka drogę do egzekucji z obciążonej nieruchomości.

Najważniejsze zmiany z ostatnich lat

Reforma obowiązująca od 9 lipca 2018 r.

• ogólny termin przedawnienia skrócono z 10 do 6 lat;
• termin dla roszczeń stwierdzonych orzeczeniem albo ugodą skrócono z 10 do 6 lat;
• wprowadzono zasadę, że terminy co najmniej dwuletnie kończą się z ostatnim dniem roku kalendarzowego;
• w sprawach przeciwko konsumentom sąd zaczął uwzględniać przedawnienie z urzędu.

Do roszczeń powstałych wcześniej stosuje się przepisy przejściowe. Nie można więc automatycznie liczyć sześciu lat od pierwotnej daty wymagalności. W niektórych przypadkach nowy termin rozpoczął bieg 9 lipca 2018 r., a w innych znaczenie zachował wcześniejszy termin. Dla roszczeń przysługujących konsumentom przewidziano odrębną regułę przejściową.

Zmiana obowiązująca od 30 czerwca 2022 r.

Wniosek o zawezwanie do próby ugodowej oraz wszczęcie mediacji nie przerywa już biegu przedawnienia w taki sposób, aby po zakończeniu postępowania cały termin biegł od początku. Obecnie bieg terminu zostaje na czas tych postępowań zawieszony, a następnie jest kontynuowany.

Przedawnienie po uzyskaniu tytułu wykonawczego

Uzyskanie prawomocnego wyroku lub nakazu zapłaty nie oznacza, że wierzyciel może bezterminowo czekać z egzekucją. Roszczenie stwierdzone orzeczeniem przedawnia się co do zasady po sześciu latach, a przyszłe świadczenia okresowe — po trzech latach.

Wniosek egzekucyjny złożony komornikowi bezpośrednio w celu wyegzekwowania roszczenia przerywa bieg przedawnienia. Termin nie biegnie na nowo, dopóki postępowanie egzekucyjne się nie zakończy. Po zakończeniu należy ponownie ustalić datę rozpoczęcia i końca kolejnego terminu.

Komornik wykonuje tytuł wykonawczy i co do zasady nie rozstrzyga sporu o przedawnienie roszczenia objętego tytułem. Jeżeli dłużnik twierdzi, że po powstaniu tytułu roszczenie nie może być egzekwowane z powodu przedawnienia, właściwa może być droga sądowa, w szczególności powództwo przeciwegzekucyjne. Ocena zawsze zależy od treści tytułu i historii czynności podejmowanych przez strony.

Podstawa prawna

• Kodeks cywilny — art. 117–125, art. 223 i art. 442¹;
• ustawa z 13 kwietnia 2018 r. zmieniająca terminy przedawnienia i zasady dotyczące konsumentów;
• ustawa z 2 grudnia 2021 r. — zmiana zasad dotyczących mediacji i zawezwania do próby ugodowej;
• ustawa o księgach wieczystych i hipotece — art. 77.